Solidarność – ostatni totalny zryw społeczny XX wieku

Solidarność była ruchem społecznym, który w 1980 roku zdołał zmobilizować i reprezentować niemal wszystkie grupy społeczne w Polsce. Był to ostatni totalny zryw XX wieku, który wykraczał poza tradycyjne podziały społeczne i polityczne.

Bezpośrednim impulsem do strajku w Stoczni Gdańskiej było zwolnienie Anny Walentynowicz na kilka miesięcy przed przejściem na emeryturę. Jednak robotnicy szybko dostrzegli, że problem dotyczy nie tylko tej jednostkowej sytuacji, lecz odzwierciedla głębsze kwestie braku wolności, poszanowania autonomii i godności pracujących ludzi.

W trakcie strajku na bramie nr 2 Stoczni Gdańskiej zawieszono transparent z hasłem „Proletariusze wszystkich zakładów, łączcie się”, nawiązującym do „Manifestu komunistycznego” Karola Marksa i Fryderyka Engelsa z 1848 roku. Hasło to miało podwójny charakter – z jednej strony było ironicznym wykorzystaniem języka oficjalnej propagandy komunistycznej, z drugiej zaś stanowiło afirmację robotniczej tradycji emancypacji i walki o prawa polityczne.

Inspiracje ideowe i symbolika Solidarności

Logo „Solidarności” zostało zainspirowane projektem plakatu Jerzego i Krystyny Janiszewskich, który powstał na konkurs z okazji 60. rocznicy rewolucji październikowej w 1977 roku. Motyw czerwonej farby na białym tle oraz ręcznie malowane litery tworzące napis „Solidarność” nawiązywały do socjalistycznego imaginarium, które było eksplorowane przez ludzi związanych z ruchem.

Program „Samorządna Rzeczpospolita”, uchwalony w 1981 roku przez Krajowy Zjazd Solidarności, nie zawierał odniesień do własności prywatnej czy wolnego rynku, lecz skupiał się na dobru wspólnym i współodpowiedzialności. Dokument ten uwzględniał różne tradycje, w tym chrześcijańską etykę, tradycję narodową oraz tradycję socjalistyczną, traktowaną poważnie przez członków ruchu.

Wśród tradycji, które tworzyły mozaikę Solidarności, istotną rolę odgrywała tradycja chrześcijańska. W Stoczni Gdańskiej odprawiano msze święte, a rytuały religijne stanowiły ważny punkt odniesienia dla wierzących robotników. Encyklika społeczna Jana Pawła II „Laborem exercens” z 1981 roku odwoływała się do pojęcia solidarności, co znalazło odzwierciedlenie w dokumentach pierwszego zjazdu Solidarności.

Solidarność w kontekście przemian społecznych i politycznych

Rok 1980 był okresem istotnych przemian na świecie. W Wielkiej Brytanii premierka Margaret Thatcher wprowadzała politykę liberalno-konserwatywną, a w USA Ronald Reagan realizował podobne zmiany gospodarcze. W Chinach Deng Xiaoping kierował kraj na drogę rozwoju poprzez elementy kontrolowanego kapitalizmu. W Iranie ajatollah Chomeini wprowadził autorytarny reżim religijny. Te postacie i procesy kształtowały świat wchodzący w XXI wiek, charakteryzujący się radykalnym antykomunizmem lub krytyką tradycji lewicowej.

W tym czasie cywilizacja zachodnia przechodziła w epokę późnej nowoczesności, w której wielkie zakłady przemysłowe stopniowo traciły decydujący wpływ na organizację produkcji i życie codzienne. Solidarność była ostatnią wielką rewolucją robotniczą XX wieku i totalnym zrywem społecznym, który formalnie zrzeszył niemal co drugą pracującą osobę w Polsce.

Idea solidarności związana z kulturą przemysłową zaczęła zanikać w latach 80., jednak społeczeństwa rozwijają nowe formy solidarnościowych zachowań. Ruch Solidarności przyczynił się do stworzenia uniwersalnych form mobilizacji społecznej przeciwko autorytarnym rządom, rozwijając nowoczesny język walki o ludzką godność i prawa człowieka bez użycia przemocy.

W 2022 roku, po rozpoczęciu inwazji Rosji na Ukrainę i masowej ucieczce Ukraińców do Polski, doszło do wielkiej mobilizacji społecznej, w której wielu uczestników odwoływało się do doświadczenia Solidarności, także młodzi ludzie, którzy nie pamiętali jej z własnego doświadczenia. Przywoływali mit Solidarności jako momentu wielkiej mobilizacji i wspólnego działania na rzecz dobra innych.

Solidarność pozostaje ważnym punktem odniesienia dla współczesnych form mobilizacji społecznej, będąc zjawiskiem o intelektualnym bogactwie i różnorodności tradycji, które ją tworzyły.