System kaucyjny a finanse samorządów: spadek przychodów ze sprzedaży surowców wtórnych

System kaucyjny w Polsce, uruchomiony 1 października 2025 roku, obejmuje plastikowe butelki na napoje do 3 litrów, metalowe puszki do 1 litra oraz szklane butelki wielokrotnego użytku do 1,5 litra. Kaucja wynosi 50 groszy za plastikową butelkę lub puszkę oraz 1 zł za szklaną butelkę wielokrotnego użytku. Według danych Ministerstwa Klimatu i Środowiska do końca lipca 2026 roku zwrócono około 3,2 mld opakowań oznaczonych kaucją.

Po niemal roku funkcjonowania systemu zauważalny jest spadek ilości butelek PET i puszek aluminiowych trafiających do gminnych systemów selektywnej zbiórki odpadów. Taką ocenę przedstawiła dyrektor Biura Zarządu Krajowej Izby Gospodarki Odpadami (KIGO) Ewa Rakowska. Spadek ten oznacza mniejsze przychody ze sprzedaży surowców wtórnych oraz ograniczenie wykorzystania mocy przerobowych instalacji komunalnych. Dodatkowo branża boryka się ze spadkiem cen surowców wtórnych, co pogarsza sytuację finansową podmiotów zajmujących się gospodarką odpadami.

Wpływ systemu kaucyjnego na przychody miejskich przedsiębiorstw oczyszczania

Warszawskie Miejskie Przedsiębiorstwo Oczyszczania (MPO) szacuje, że spadek przychodów ze sprzedaży surowców wtórnych może wynieść około 20 mln zł. Spadek ten wynika zarówno z mniejszej ilości odzyskiwanych materiałów, jak i niższych cen ich sprzedaży. Rzeczniczka stołecznego ratusza Marzena Gawkowska poinformowała, że MPO odzyskuje obecnie o ponad 50 proc. mniej butelek PET niż przed uruchomieniem systemu kaucyjnego. Zmniejszył się również udział puszek aluminiowych w strumieniu odpadów opakowaniowych. Według MPO w gminnym systemie pozostają odpady trudniejsze i relatywnie droższe w przetwarzaniu, a przychody ze sprzedaży odzyskiwanych surowców nie rekompensują już kosztów w takim stopniu jak wcześniej.

Podobne zmiany obserwuje Kraków. W pierwszym półroczu 2025 roku tamtejsze MPO odebrało około 1050 ton tworzyw sztucznych, podczas gdy w analogicznym okresie 2026 roku było to około 564 ton, czyli o 46 proc. mniej. Spadek dotyczy przede wszystkim butelek PET oraz puszek aluminiowych. Jednocześnie łączna ilość odpadów zbieranych selektywnie w Krakowie pozostała praktycznie bez zmian – od stycznia do sierpnia zarówno w 2025, jak i w 2026 roku wyniosła około 50 tys. ton.

Rzecznik Ministerstwa Klimatu i Środowiska Marek Pogorzelski podkreślił, że system kaucyjny nie ogranicza bezpośrednio przychodów gmin, lecz może wpływać na przychody spółek komunalnych zajmujących się zagospodarowaniem odpadów. Zaznaczył, że wskazywanie systemu kaucyjnego jako przyczyny podwyżek opłat za gospodarowanie odpadami jest jedynie pretekstem. Wskazał również, że na koszty funkcjonowania gminnych systemów wpływa wiele czynników, w tym rosnące ceny paliw.

System kaucyjny a poziomy recyklingu i rozszerzona odpowiedzialność producenta

Samorządy zwracają uwagę na wpływ systemu kaucyjnego na osiąganie wymaganych poziomów recyklingu. Warszawski ratusz wskazuje, że zmniejszenie ilości butelek PET i puszek w gminnym strumieniu odpadów negatywnie wpływa na wyniki uzyskiwane przez miejski system gospodarowania odpadami. Z kolei Kraków informuje, że zgodnie z obowiązującymi przepisami masa opakowań zebranych w systemie kaucyjnym ma być uwzględniana przy obliczaniu poziomów recyklingu gmin, na których terenie zostały zebrane. Operatorzy systemu mają przekazywać samorządom odpowiednie dane do 31 stycznia za poprzedni rok kalendarzowy. Pełny obraz wpływu systemu na wyniki za 2026 rok będzie znany na początku 2027 roku.

Krajowa Izba Gospodarki Odpadami postuluje pilne wdrożenie rozszerzonej odpowiedzialności producenta (ROP), opartej na zasadzie „zanieczyszczający płaci”. Według Izby reforma ta powinna była poprzedzić uruchomienie systemu kaucyjnego. KIGO wskazuje, że koszty zbiórki i zagospodarowania odpadów opakowaniowych powinny być uwzględniane w cenach produktów wprowadzanych na rynek, a środki pochodzące od producentów powinny finansować m.in. selektywną zbiórkę, przetwarzanie odpadów, infrastrukturę recyklingową oraz edukację ekologiczną.

Rzecznik Ministerstwa Klimatu i Środowiska poinformował, że projekt ustawy o ROP znajduje się na końcowym etapie prac rządowych i ma następnie trafić pod obrady Rady Ministrów. Resort zakłada, że nowe przepisy zapewnią samorządom dodatkowy strumień środków na gospodarowanie odpadami.

Zmiany w gospodarce odpadami, w tym wprowadzenie systemu kaucyjnego, wpływają na funkcjonowanie miejskich przedsiębiorstw oczyszczania oraz na poziomy recyklingu. W Warszawie i Krakowie obserwuje się spadek ilości butelek PET i puszek aluminiowych trafiających do gminnych systemów selektywnej zbiórki, co przekłada się na zmniejszenie przychodów ze sprzedaży surowców wtórnych. Ministerstwo Klimatu i Środowiska podkreśla, że system kaucyjny pomaga samorządom osiągać wymagane poziomy selektywnej zbiórki i unikać dodatkowych opłat. Krajowa Izba Gospodarki Odpadami wskazuje na potrzebę wprowadzenia rozszerzonej odpowiedzialności producenta, która ma być kolejnym elementem finansowania gospodarki odpadami.