Rok funkcjonowania systemu kaucyjnego w Polsce – bilans efektów i wyzwań

System kaucyjny w Polsce funkcjonuje od roku, obejmując plastikowe butelki na napoje do 3 litrów, metalowe puszki do 1 litra oraz szklane butelki wielokrotnego użytku do 1,5 litra. Do końca lipca 2026 roku zwrócono 3,2 miliarda opakowań objętych kaucją. W sierpniu 2026 roku działało 60 tysięcy punktów zwrotu, z czego 17,5 tysiąca wyposażonych było w automaty do przyjmowania opakowań.

System ruszył oficjalnie 1 października 2025 roku, jednak opakowania ze znakiem kaucji pojawiały się na rynku stopniowo, a ich obecność w 2026 roku stała się znacznie powszechniejsza. Eksperci podkreślają, że dla oceny skuteczności systemu ważne jest rozróżnienie wzrostu liczby zwrotów wynikającego z większej liczby oznaczonych produktów od wzrostu efektywności samej zbiórki.

Skala działania i wyzwania logistyczne systemu kaucyjnego

Ekspert rynku detalicznego Robert Biegaj zwraca uwagę, że choć zwracanie butelek i puszek stało się powszechną praktyką zakupową, nie ma jeszcze danych pozwalających na określenie, jaki odsetek opakowań wprowadzonych na rynek wrócił do systemu oraz czy osiągnięto wymagany poziom zbiórki. Do tego potrzebne są szczegółowe dane o sprzedaży i zwrotach, uwzględniające czas między zakupem napoju a oddaniem opakowania.

Biegaj wskazuje także, że koszty działania systemu mogą mieć wpływ na ceny napojów, ponieważ producenci finansują obsługę systemu i mogą rekompensować te wydatki wyższymi marżami. Nie jest jednak możliwe obecnie określenie, o ile dokładnie wzrosły ceny napojów z powodu systemu kaucyjnego.

Ważnym elementem systemu jest także obsługa punktów zwrotu. Klient, który przynosi opakowania, oczekuje, że odda je bez kolejki i odzyska kaucję bez problemów przy kasie. W przypadku, gdy automat jest pełny lub niesprawny, sklep ma obowiązek przyjąć prawidłowo oznaczone opakowania i rozliczyć kaucję ręcznie.

Perspektywy rozszerzenia systemu i optymalizacji

Ministerstwo Klimatu i Środowiska pracuje nad objęciem systemem kaucyjnym także jednorazowych opakowań szklanych, w tym tzw. małpek, czyli małych butelek szklanych. Ekspert Robert Biegaj podkreśla, że w przypadku tych opakowań należy rozwiązać kwestie związane z ich ciężarem oraz ryzykiem stłuczenia podczas zbiórki. Rozszerzenie systemu na kolejne rodzaje opakowań będzie miało sens, jeśli spodziewany efekt uzasadni dodatkowe koszty dla sklepów, operatorów i klientów.

Ekspert branży transportu, spedycji i logistyki Eryk Grykień z Uniwersytetu WSB Merito w Szczecinie ocenia, że po pierwszym roku działania systemu jest za wcześnie na miarodajną ocenę jego efektywności. Przypomina, że przewidziany w ustawie poziom selektywnego zbierania ma wynieść 77 proc. do 2028 roku, a od 2029 roku wzrosnąć do 90 proc.

Grykień wskazuje, że kierunek rozszerzania systemu powinien być analizowany przede wszystkim pod kątem efektu środowiskowego i logistycznego, a nie tylko liczby objętych nim rodzajów opakowań. Zwraca uwagę na konieczność analizy kosztów zbiórki, transportu, sortowania i zagospodarowania poszczególnych frakcji przed włączeniem kolejnych opakowań, szczególnie jednorazowych szklanych.

Ekspert podkreśla, że system powinien być najpierw upraszczany i optymalizowany, a dopiero potem rozszerzany. Z perspektywy logistyki kluczowe są dostępność punktów zwrotu, sprawność automatów oraz efektywny transport zebranych opakowań do sortowania i recyklingu. Już w marcu 2026 roku wskazywano na problemy logistyczne, takie jak niedziałające automaty i konieczność poprawy organizacji systemu.

Grykień zwraca uwagę na potrzebę lepszego wykorzystania danych, w tym monitorowania przepływów opakowań, częstotliwości odbiorów, stopnia wykorzystania butelkomatów oraz kosztu obsługi pojedynczego opakowania. Według niego system powinien być projektowany podobnie jak sprawny łańcuch dostaw: możliwie krótki, przewidywalny, cyfrowo monitorowany i z minimalną liczbą pustych przebiegów transportowych.

Ekspert podkreśla, że system kaucyjny jest jednym z narzędzi selektywnej zbiórki określonych opakowań i pozwala pozyskać stosunkowo czysty i jednorodny strumień surowca, który może łatwiej wrócić do obiegu gospodarczego. Z perspektywy branży TSL ważne jest odpowiednie lokalizowanie punktów zbiórki i konsolidacja transportów, ponieważ dodatkowe operacje transportowe mogą obniżyć korzyści środowiskowe.

System kaucyjny obejmuje plastikowe butelki na napoje o pojemności do 3 litrów, metalowe puszki do 1 litra oraz szklane butelki wielokrotnego użytku do 1,5 litra. Kaucja wynosi 50 groszy za plastikową butelkę lub puszkę oraz 1 złoty za szklaną butelkę wielokrotnego użytku. Ministerstwo Klimatu i Środowiska pracuje nad rozszerzeniem systemu o jednorazowe opakowania szklane, w tym małpki.

Po roku działania systemu kaucyjnego w Polsce zwrócono 3,2 miliarda opakowań, a liczba punktów zwrotu wyniosła 60 tysięcy, z czego 17,5 tysiąca wyposażonych było w automaty. Eksperci podkreślają potrzebę dalszej optymalizacji systemu, zwłaszcza w zakresie logistyki i monitorowania danych, a także analiz kosztów przed rozszerzeniem systemu na kolejne rodzaje opakowań.