Raport NIK: Wody Polskie łamały prawo i ograniczały swobodę gospodarczą w rybactwie śródlądowym

Najwyższa Izba Kontroli (NIK) opublikowała raport dotyczący działalności Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie (PGW WP) w zakresie gospodarki rybackiej na wodach śródlądowych w latach 2021–2024. Kontrola wykazała, że działania Wód Polskich, w tym uruchomienie programów „Nasze łowiska” oraz „Opłata krajowa”, były niezgodne z ustawą o rybactwie śródlądowym i ograniczały swobodę prowadzenia działalności gospodarczej podmiotów zajmujących się połowami i zarybianiem akwenów.

Programy „Nasze łowiska” i „Opłata krajowa” a ograniczenia działalności gospodarczej

Prezes Wód Polskich w latach 2021 i 2022 wprowadził programy „Nasze łowiska” oraz „Opłata krajowa”, które według NIK ograniczały swobodę prowadzenia działalności gospodarczej gwarantowaną konstytucyjnie. Program „Nasze łowiska” na lata 2022–2024 zakładał prowadzenie gospodarki rybackiej typu wędkarskiego przez Wody Polskie na zarządzanych przez siebie akwenach, z relatywnie niższymi opłatami za amatorski połów ryb dla zarejestrowanych wędkarzy. Program „Opłata krajowa”, obowiązujący od 1 stycznia 2023 r. do 26 czerwca 2024 r., umożliwiał wędkarzom amatorski połów ryb na podstawie zezwolenia wydanego przez Wody Polskie, także na obwodach zarządzanych przez innych użytkowników rybackich uczestniczących w programie.

NIK podkreśliła, że przystąpienie do programu „Opłata krajowa” nie było dobrowolne, a brak zgody skutkował odmową zawarcia umowy użytkowania obwodu rybackiego lub automatycznym rozwiązaniem obowiązującej umowy. Zgodnie z ustawą o rybactwie śródlądowym to dzierżawcy i użytkownicy obwodów rybackich ustalają ceny i pobierają opłaty za zezwolenia na amatorskie połowy, co nie zostało zachowane w przypadku programu „Opłata krajowa”.

Zmiany w użytkowaniu obwodów rybackich i prowadzeniu gospodarki

W okresie objętym kontrolą zmniejszyła się liczba oraz powierzchnia obwodów rybackich oddanych przez Wody Polskie w użytkowanie. Jednocześnie wzrosła liczba obwodów, w których dyrektorzy Regionalnych Zarządów Gospodarki Wodnej (RZGW) samodzielnie prowadzili gospodarkę rybacką – z 27 do 126, a ich powierzchnia zwiększyła się z 5,7 tys. ha do 14,4 tys. ha. W 2021 r. takie obwody stanowiły 2,5% ogólnej liczby obwodów rybackich, a w 2024 r. już 5,7%.

Wzrost ten był spowodowany wprowadzeniem programu „Nasze łowiska”. NIK zaznaczyła, że nieprzekazywanie obwodów rybackich przez Wody Polskie było niezgodne z ustawą o rybactwie śródlądowym oraz wytycznymi Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi (MRiRW). Prezes Wód Polskich nie traktował wytycznych resortu jako wiążących, co zostało podkreślone w raporcie.

Przychody z zezwoleń na amatorski połów ryb

W latach 2021–2024 Wody Polskie wydały ponad 75,5 tys. zezwoleń na amatorski połów ryb, uzyskując z tego tytułu przychody przekraczające 7,4 mln zł. W pięciu skontrolowanych regionalnych zarządach Wód Polskich sprzedano niemal 68 tys. zezwoleń, co stanowiło około 90% wszystkich zezwoleń wydanych przez PGW WP, a przychody z ich sprzedaży wyniosły blisko 6,6 mln zł, czyli około 89% całkowitych przychodów z tego tytułu.

Opłaty za zezwolenia w ramach obu programów były niewielkie – w 2023 r. wynosiły 350 zł, a w 2024 r. 400 zł, z opłatami ulgowych odpowiednio 175 zł i 200 zł.

Nieprawidłowości w prowadzeniu gospodarki rybackiej

Kontrola NIK wykazała również inne nieprawidłowości w prowadzeniu gospodarki rybackiej przez Wody Polskie. Regionalne zarządy w Gdańsku i Szczecinie nie prowadziły zarybiania, do czego były prawnie zobligowane, na zbiornikach, na których samodzielnie prowadziły gospodarkę rybacką. Ponadto dokumentacja dotycząca tych działań była niewłaściwa.

Bierność Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi

Mimo napływających do resortu informacji o niezgodnych z prawem działaniach prezesa Wód Polskich oraz dyrektorów regionalnych zarządów, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie przeprowadziło w okresie objętym kontrolą żadnej kontroli dotyczącej gospodarki rybackiej w PGW WP. Minister nie zapobiegł łamaniu przepisów, choć zapewnił podstawę merytoryczną do prowadzenia racjonalnej gospodarki rybackiej, opracowując i wdrażając m.in. Strategię Zrównoważonego Rozwoju Wsi, Rolnictwa i Rybactwa 2030 oraz Plan Gospodarowania Zasobami Węgorza w Polsce.

Własność i zarządzanie wodami śródlądowymi

W Polsce niemal wszystkie jeziora, rzeki i sztuczne zbiorniki zaporowe należą do śródlądowych wód płynących i stanowią własność Skarbu Państwa. Zarządza nimi PGW WP, które nie może ich sprzedać, a jedynie wydzierżawić lub oddać w użytkowanie. Dzierżawcy lub użytkownicy są zobowiązani do prowadzenia racjonalnej gospodarki rybackiej, czyli połowów w sposób zachowujący równowagę biologiczną populacji ryb oraz umożliwiający gospodarcze korzystanie z zasobów w przyszłości. Gospodarka rybacka prowadzona jest na podstawie operatów rybackich, które określają m.in. planowaną wielkość połowów, zarybienia oraz maksymalną liczbę osób uprawnionych do amatorskiego połowu w danym obwodzie rybackim.

Wnioski i rekomendacje NIK

NIK wskazała na konieczność nowelizacji ustawy o rybactwie śródlądowym, aby jednoznacznie określić, że dyrektorzy Regionalnych Zarządów Gospodarki Wodnej są zobowiązani do prowadzenia racjonalnej gospodarki rybackiej tylko w tych obwodach, których nie przekazali w użytkowanie innym podmiotom w drodze konkursu. Izba zaproponowała również, aby marszałkowie województw oceniali wypełnianie obowiązku prowadzenia racjonalnej gospodarki rybackiej zarówno przez gospodarstwa rybackie, jak i dyrektorów RZGW.

Kontrola NIK objęła Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, PGW Wody Polskie – Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej, pięć Regionalnych Zarządów Gospodarki Wodnej (w Białymstoku, Bydgoszczy, Gdańsku, Poznaniu i Szczecinie) oraz pięć urzędów marszałkowskich województw kujawsko-pomorskiego, pomorskiego, warmińsko-mazurskiego, wielkopolskiego i zachodniopomorskiego. Okres kontroli obejmował lata 2021–2025, do 29 sierpnia 2025 r.

Raport NIK przedstawia szczegółowe informacje dotyczące działań Wód Polskich w zakresie gospodarki rybackiej na wodach śródlądowych, w tym wprowadzenia programów „Nasze łowiska” i „Opłata krajowa”, które miały wpływ na użytkowanie obwodów rybackich oraz na opłaty za amatorski połów ryb. Wskazuje także na bierność Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi w zakresie kontroli przestrzegania przepisów prawa w tym obszarze.