Preferencje podatkowe dla jednoosobowych działalności gospodarczych – analiza systemu i jego skutków

System ulg podatkowych i składkowych dla osób prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą (JDG) w Polsce jest przedmiotem dyskusji dotyczącej jego efektywności i wpływu na gospodarkę. W ramach "Ringu ekonomicznego" money.pl dr Radosław Piwowarski z Uniwersytetu Łódzkiego przedstawił opinię na temat funkcjonowania preferencji podatkowych dla JDG, zwracając uwagę na ich cele i skutki.

Funkcje podatków i rola preferencji dla JDG

Podstawową funkcją podatków jest funkcja fiskalna, czyli zapewnienie finansowania wydatków państwa. W przypadku niedoboru wpływów podatkowych pojawia się deficyt, który zwiększa dług publiczny i obciąża przyszłe pokolenia. Wybór podatków powinien uwzględniać poziom wydatków i zadłużenia państwa. Oprócz funkcji fiskalnej, podatki pełnią funkcje redystrybucyjną i stymulacyjną. Funkcja stymulacyjna realizowana jest często poprzez system preferencji podatkowych, które powinny mieć istotny cel społeczny, a ich koszty powinny być niższe niż korzyści z ich wdrożenia.

Preferencje podatkowe dla działalności gospodarczej – cele i dane

Preferencje podatkowe dla przedsiębiorców, w tym dla JDG, wprowadzane są w celu stymulowania rozwoju gospodarczego, wspierania badań i rozwoju (B&R), zachęcania do inwestycji oraz promowania zatrudnienia. Dane Ministerstwa Finansów dotyczące nakładów na B&R dla podatników rozliczających się podatkiem liniowym (PIT 36L) wskazują, że wydatki te wyniosły 416 mln zł w 2022 roku oraz 452 mln zł w 2023 roku. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) nakłady wewnętrzne na działalność B&R w sektorze przedsiębiorstw wyniosły 24 480 mln zł w 2022 roku oraz 29 045 mln zł w 2023 roku. Udział nakładów na B&R podmiotów rozliczających się podatkiem liniowym w nakładach sektora przedsiębiorstw wyniósł 1,41 proc. w 2022 roku oraz 1,32 proc. w 2023 roku. Dla ryczałtu od przychodów ewidencjonowanych (PIT 28) nie są dostępne dane dotyczące nakładów na B&R ze względu na charakterystykę tego podatku.

Tworzenie miejsc pracy przez JDG

Dane z opracowania Pawła Chrostka dotyczącego działalności gospodarczej za 2019 rok wskazują, że udział podmiotów zatrudniających pracowników na umowę o pracę wśród rozliczających się podatkiem liniowym (PIT 36L) wyniósł 41 proc., dla podatników rozliczających się według skali podatkowej (PIT 36) było to 24 proc., a dla podatników rozliczających się ryczałtem (PIT 28) 16 proc. Większość JDG nie tworzy zatem zatrudnienia. Ponadto produktywność JDG jest niższa niż innych form działalności gospodarczej.

Luka polityki podatkowej i koszty preferencji dla JDG

Luka polityki podatkowej powstaje w wyniku decyzji o przyznaniu ulg i obniżek podatkowych. Według szacunków dr Piwowarskiego, uwzględniając preferencje dla podatku liniowego i ryczałtu, wielkość luki wyniosła w 2022 roku od 9,9 do 15,1 mld zł, a w 2023 roku od 10,3 do 10,8 mld zł. Transfer utraconych dochodów kierowany jest najczęściej do relatywnie wąskiej i najbogatszej części społeczeństwa. Ryczałt stał się podatkiem regresywnym, co ilustruje zmiana efektywnej średniej stopy opodatkowania w PIT 28 między 2021 a 2023 rokiem.

Zmiany w efektywnej stopie podatkowej w PIT 28

W 2021 roku efektywna stopa podatkowa w PIT 28 była relatywnie stabilna dla większości przedziałów przychodów, oscylując wokół 5–6 proc. Po początkowym spadku dla niskich przychodów linia trendu była niemal pozioma. W 2023 roku system stał się wyraźnie regresywny, z nachyleniem ujemnym linii trendu. Obciążenia podatkowe dla mniejszych przychodów wzrosły maksymalnie do niemal 10 proc. dla przychodów w okolicach 295 000 – 585 000 zł, a następnie systematycznie spadały w kierunku 5 proc. dla osób o najwyższych przychodach. Przychody podatników PIT 28 między 2021 a 2023 rokiem zdecydowanie wzrosły.

Problemy obecnego systemu PIT i preferencji dla JDG

Zmiany podatkowe sprawiły, że ryczałt stał się szczególnie atrakcyjny dla osób o najwyższych przychodach, podczas gdy dla podatników o mniejszych skalach działalności efektywne obciążenie w 2023 roku wzrosło w porównaniu z 2021 rokiem. Możliwość płacenia zryczałtowanej składki zdrowotnej oraz unikania opłaty solidarnościowej (dodatkowe 4 proc. powyżej 1 mln zł dochodów) towarzyszy wzrost popularności rozliczania się przy pomocy PIT 28. Część podatników PIT 36L przeszła na ryczałt, mimo braku możliwości odliczania kosztów uzyskania przychodu. Stawka od przychodu jest na tyle niska, że obciążenie podatkowe jest niższe, zwłaszcza w połączeniu ze składką zdrowotną.

Skutki preferencji podatkowych dla JDG

Według opinii dr Piwowarskiego, preferencje podatkowe dla JDG nie wpływają na zwiększenie zatrudnienia ani inwestycji. W skali makro zwiększają one możliwości konsumpcyjne osób najbogatszych, co może wiązać się z zakupem nieruchomości. Wysoki odsetek zakupów mieszkań za gotówkę jest wskazywany jako zjawisko towarzyszące obecnemu systemowi.

Strukturalne problemy systemu podatkowego i ubezpieczeniowego

Obecny system PIT ma strukturalne problemy wynikające z licznych preferencji i wyjątków. Według dr Piwowarskiego system powinien ulec ujednoliceniu, w tym także w zakresie płatności składki zdrowotnej. Zasada solidarności społecznej powinna być realizowana poprzez zwiększenie progresji podatkowej. Przykładem jest system rozliczania się podatników według skali podatkowej (PIT 36), gdzie efektywna średnia stopa podatkowa w 2023 roku wyniosła nawet prawie 30 proc. dla przedsiębiorców o określonym poziomie dochodów.

W kontekście systemu ubezpieczeń społecznych (FUS) wyróżniono trzy filary: obowiązkowy ZUS, Pracownicze Plany Kapitałowe (PPK) oraz systemy oszczędnościowe takie jak OFE, IKE i IKZE. PPK oferują różne możliwości oszczędzania na emeryturę. Jednakże przywileje dla wybranych grup zawodowych, takich jak rolnicy, służby mundurowe czy sędziowie, są wskazywane jako elementy osłabiające integralność systemu. Proponowana jest ewolucyjna konsolidacja systemu.

Analiza przedstawiona przez dr Radosława Piwowarskiego wskazuje na złożoność i wyzwania związane z preferencjami podatkowymi dla jednoosobowych działalności gospodarczych oraz systemem ubezpieczeń społecznych w Polsce.